Bronx Hayvanat Bahçesi’nde ‘İnsan’ Olarak Sergilenen Ota Benga’nın Trajik Hikayesi

Toprak Ergin 19 Ekim 2020

Ailesi öldürüldü, köle olarak kaçırıldı ve Bronx Hayvanat Bahçesi’nin maymun evinde insan olarak sergilendi, işte Ota Benga’nın trajik hikayesi.

20 Mart 1916 tarihinde, ABD’de isteği dışında tutulan 32 yaşındaki Ota Benga isimli Afrikalı adam kendini kalbinden vurarak intihar etti. Ota Benga’nın hayatı, soy ıslahı kisvesi altında yürütülen sömürgeleştirme hırsının trajik bir yansımasıydı. Bir insanın maruz kalabileceği en büyük aşağılanmalara uğrasa da Ota Benga insanlık onurunu muhafaza etmeyi başardı. Ota Benga’nın trajik hikayesi, diğer pek çokları gibi bugün Kongo Demokratik Cumhuriyeti olarak bilinen Kongo’da başladı…

Ota Benga’nın yaşadığı Belçika Kongosu

Ota Benga-6

Bugün Kongo Demokratik Cumhuriyeti olarak bilinen ülke Afrika haritasının ortasında siyah bir nokta gibi. Yoğun yağmur ormanları ve geçilmesi imkansız nehirler 19’uncu yüzyılın sonlarına kadar ülkeyi ulaşılması imkansız kılıyor. Ta ki Belçika Kralı II. Leopold buraya sahip olmayı isteyene kadar. Leopold’un bu ülkeyi istemesinin esas sebebi ise elbette ülkenin sahip olduğu büyük kauçuk rezervleri.

II. Leopold
Kral II. Leopold

II. Lropold tarafından bölgeye pek çok keşif seyahati düzenlendi. Burada amaç bölgenin haritasının çıkarılması ve bölgenin sömürgeleştirmeye değip değmeyeceğinin öğrenilmesiydi. Her ne kadar bölgeye ‘Özgür Kongo Eyaleti’ adı verilmiş olsa da ülkede özgürlük adına hiçbir şey yoktu. Burası Kral II. Leopold’un özel mülküydü.

Leopold’un denizaşırı yönetimi altında Belçika Kongosu bir kabusun içine sürüklenmeye başladı. Kırbaçlama, uzuv kesme, zorla çalıştırma ve kitlesel katliamlar ülkenin normali haline geldi.

Belçika Kongosu

Bölgede durum o kadar kötüydü ki diğer sömürge güçleri dahi ülkede yaşananları korkunç buluyor ve insanların gördüğü muameleden şikayet ediyorlardı. Yaşam şartlarını biraz olsun düzeltebilmek adına İngiltere 1903 yılında bir soruşturma dahi başlatmıştır. Ancak bütün bunlara rağmen, Kral II. Leopold yönetimi altında 10 milyonun üzerinde Kongolunun öldürüldüğü tahmin ediliyor. İşte Ota Benga böyle bir sefaletin ve eziyetin ortasında dünyaya geldi.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Belçikalılardan önce

Ota Benga-1

Ota Benga, Mbuti Pigmeleri’nin yaşadığı, sömürge kolonisinin en kuzeybatı ucundaki Ituri Ormanı’nda dünyaya geldi. Halkı, birbirinden ayrı 15-20 kişilik gruplar halinde yaşıyordu. Mevsimsel sebeplerle veya avlanma fırsatlarından dolayı bir yerden başka bir yere gitmeleri kesin izinlere bağlanmıştı.

Benga genç yaşta evlenmiş ve iki çocuk sahibi olmuştu. Tıpkı Mbuti kültüründe binlerce yıldır yapıldığı gibi kısa sürede kendi aile grubuna liderlik etme şansı bulacaktı.

Ota Benga’nın ailesi katledildi ve vahşi ormanda bir başına kaldı.

Ota Benga-2

Ancak Ota Benga’nın bu hayalleri hiçbir zaman gerçek olamadı. Benga hiçbir zaman kendi aile grubuna liderlik edemedi.

Ota Benga henüz ergenlik çağındayken Batı Kongo’da, kitlesel göçlere yol açan çatışmalar patlak verdi. Bir yanda köle avcısı Araplar diğer yanda Belçikalıların ülkeye soktuğu ve kauçuk üretimi için insanlara akıl almaz ve sadistçe eziyetler yapan koloni askerleri vardı.

Belçika Kongosu-2

Diğer tüm sömürge güçleri gibi bu paralı askerler de bozulmuştu. Köylülere tecavüz ediyor ve onları öldürüyorlardı, hatta aralarında el ve kafa koleksiyonu yapanlar bile vardı. 890’ların sonunda, ‘Halk Güçleri’ adı verilen bu grup Benga’nın ailesinin yaşadığı kampı buldu ve tüm ailesini öldürdü. O sırada avlanmak için kampın dışında olan Benga bu katliamdan kurtulan tek kişiydi.

Avcı-toplayıcı olarak yaşayan Benga bir karar vermek zorundaydı ya tek başına ölümü bekleyecekti ya da kendisine dahil olacağı yeni bir aile bulacaktı.

Yarım kilo tuz ve bir rulo kumaş.

Ota Benga-5

Kader, ölmek veya yeni bir aile bulmak arasında giden Benga’ya üçüncü bir seçenek sundu.

Ailesini kaybetmesinden kısa süre sonra köle tacirleri Benga’yı ele geçirdi, zincirledi ve sürükleyerek ömrü boyunca yuva olarak bildiği ormandan çıkardı. Onu köle olarak bir köye yerleştirdiler. Orada yaşarken 1904 yılında Amerikalı iş insanı (köle taciri), misyoner ve amatör kaşif Samuel Verner tarafından keşfedildi.

Ota Benga ve arkadaşları-1
Ota Benga, en sağ başta

Verner, Louisiana eyaleti tarafından, o yıl St Louis’de düzenlenecek olan Dünya Fuarı’nda açacakları sergiyle ilgili olarak Kongo’da bir keşif gezisine gönderilmişti. Bu sergide halkı, ırklar ve antropoloji konularında bilgilendirmeyi amaçlıyorlardı.

Verner’in görevi, insan evrimindeki kayıp halka olarak sergilenmek üzere birtakım yerel Afrika pigmeleri bulmaktı. Son derece zayıf, koyu tenli ve dişleri sivriltilmiş bu kısa boylu adama bakınca Verner aradığı şeyi bulduğunu anladı. Verner, yarım kilo tuz ve bir rulo kumaş karşılığında Benga’yı satın aldı.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Denizin öte tarafı

1904 Dünya Fuarı, St. Louis
1904 Dünya Fuarı, St. Louis

Verner’in ekibi Benga’yı derhal 1904 Dünya Fuarı’nın yapılacağı St. Louis’e götürdü.

Benga ve insanlar Afrika’dan gelen ‘vahşileri’ görebilsin diye bir araya toplanan diğer esir Afrikalılar, Amerikan yerlileri gibi dans etmeye ve savaş naraları atmaya başladılar. İnsanlar, yakından tanıdıkları dansları yapan bu Afrika yerlisine büyük ilgi gösterdi, onun sivriltilmiş dişlerini görebilmek için büyük paralar ödedi, öyle ki Benga’yı görmek için toplanan kalabalığı polis sık sık dağıtmak zorunda kalıyordu.

Ota Benga ve arkadaşları
Ota Benga, soldan ikinci

Fuarın ardından, Benga Verner ile seyahat etmeye başladı, hatta bu seyahatler sırasında Afrika’ya gittiği bile oldu. 1905 yılında, bir başka Kongo kabilesi Batwa ile birlikte yaşamaya başladı ve kabileden bir kadınla evlendi. Bu evlilik sadece birkaç ay sürdü, Benga’nın eşi yılan sokması sonucu hayatını kaybetti. Benga sürekli yarım kalan hayatına 1906 yılında Verner ile tekrar Amerika’ya dönerek devam etti.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Amerikan Doğal Tarih Müzesi ve sonrasında olanlar…

Ota Benga-4

1906 yılında Amerika’ya dönmesiyle birlikte, Benga’nın ilk durağı Amerikan Doğal Tarih Müzesi’ndeki boş bir oda oldu. Burada yine, kendisine “yarım insan” gibi davranan ziyaretçilerle karşı karşıyaydı.

Bir keresinde varlıklı bir bağışçının eşiyle oturma fırsatı yakaladı. Benga kadını anlamıyormuş gibi davrandı ve onu kaçırmak için altındaki sandalyeyi çekip duvara fırlattı.

Ota Benga

Müzedeki herkes Benga’yı seviyordu, ancak müzenin müdürü Verner’e Benga için istediği parayı ödemeyi reddediyordu. Nihayetinde ikili müzedeki macerasına son verdi ve “maymun evini” genişletmeyi planlayan Bronx Hayvanat Bahçesi’nin yolunu tuttular.

Benga hayvanat bahçesinde kendine ayrılan bölümde özgürce dolaşabiliyordu, ancak yattığı yer primat sergi alanındaydı. New York Antropoloji Derneği’nin “İnsan Evrimi” sergisinin bir parçasıydı. Yerel Afrika kökenli bir cemaat bu sergi karşısında dehşete düştü ve Benga’nın derhal özgür bırakılmasını talep etti, hatta hayvanat bahçesini tamamen kapatması için belediye başkanı üzerinde baskı kurdular.

Benga nihayet serbest bırakıldı ve Afrika kökenli Amerikalı Rahip James H. Gordon’un gözetiminde, Howard Kimsesiz Siyahlar Yurdu’na götürüldü.

Ota Benga haber kupürü

Hala mutsuz olan Benga sonunda, Gordon’un bir arkadaşı olan McGrays’in yanına Lynchburg, Virginia’ya gönderildi. Benga’nın ilişkilerini hala Gordon yönetiyordu ve 27 yaşındaki bu adamın nasıl yaşaması gerektiğine dair çok kesin fikirleri vardı. Gordon, Benga’nın dişlerine kaplama yaptırdı ve onu siyahi çocukların gittiği bir okula kaydettirdi. Ayrıca yerel bir tütün çiftliğinde Benga’ya iş bile buldu. Benga bu çiftlikte çok popüler oldu ve sevildi, kök birası karşılığında insanlara heyecan verici hikayelerini anlatıyordu. Ayrıca, mahalledeki erkek çocuklarına avlanmayı ve balık tutmayı da öğretti.

Ota Benga Lynchburg'taki hayat hikayesi yazısı
Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Tam Afrika’ya geri dönme planları yaparken…

Ancak 1914 yılına gelindiğinde Benga nihai olarak Afrika’ya dönmeyi planlıyordu, Amerika’daki yaşam ona göre değildi. Tütün çiftliğinde para biriktiren Benga işlerini yoluna koymaya ve Afrika’ya giden gemilerin kalktığı limana nasıl ulaşabileceğine dair planlar yapmaya başladı.

Bu dönemde Kral II. Leopold öldü ve Belçika hükümeti onun ardından bıraktığı pisliği temizlemeye girişti. Kongo’da yaşam normale dönmeye başlamıştı ve Benga için ülkesine dönmek adına uygun bir zamandı.

Ota Benga-3
Bronx Hayvanat Bahçesi’nde ‘İnsan’ Olarak Sergilenen Ota Benga’nın Trajik Hikayesi

Ancak bu mümkün olmadı. Birin Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle birlikte Atlantik taşımacılığının büyük bir kısmı sekteye uğradı. Almanların Kongo’yu işgal etmesiyle ülke bürokratik bir kaosun içine sürüklendi, kimsenin ülkeye giriş çıkışına izin verilmiyordu. 20 Mart 1916’da evine asla geri dönemeyeceğini düşünen Benga depresyona girdi ve kendini kalbinden vurarak hayatına son verdi.

İlginizi çekebilecek diğer içerikler