Charles Ponzi ve Kötü Şöhretli Şemasının Arkasındaki İnanılmaz Hikaye

Toprak Ergin 21 Ocak 2022

1903’te Charles Ponzi, cebinde iki doları olan fakir bir İtalyan göçmeniydi, sonra Ponzi şemasını icat etti ve neredeyse bir gecede multimilyoner oldu.

1920’de Charles Ponzi, Bostonluları sadece sekiz ayda 15 milyon dolardan fazla dolandırdı. Hızlı zengin olma planı, sadece 45 günde yüzde 50 yatırım getirisi vaat etti. Ancak dolandırıcılık hikayesi muhteşem bir şekilde paramparça oldu, Ponzi’yi hapse gönderdi ve adını suç tarihinin yıllıklarına yazdırdı.

Bu, Charles Ponzi’nin kanunla ilk karşılaşması bile değildi, ama adını kötüye çıkaran oydu.

Charles Ponzi Kimdir?

Charles Ponzi, kendi adını taşıyan şemasını icat etmeden önce Kanada ve ABD'de hapis yattı.
Charles Ponzi, kendi adını taşıyan şemasını icat etmeden önce Kanada ve ABD’de hapis yattı.

1883’te İtalya’nın Parma kentinde doğan Charles Ponzi’nin hayatının erken yılları hakkında pek bir bilgi yok. Roma La Sapienza Üniversitesi’ne gittiğini iddia etti, ancak asla mezun olmadı.

Ponzi, New York Times’a, “Üniversite günlerimde, burada savurgan diyeceğiniz bir şeydim” dedi. “Yani, para harcamanın dünyadaki en çekici şey gibi göründüğü genç bir adamın hayatındaki güvencesiz döneme gelmiştim.”

Ponzi, parası bittikten sonra 1903’te Amerika’ya göç etti. Ponzi, S.S. Vancouver gemisiyle yaptığı transatlantik yolculuğu sırasında parasının çoğunu kumarda kaybetti.

Charles Ponzi

Ponzi, “Bu ülkeye cebimde 2,50 dolar nakit ve umutlarımda 1 milyon dolarla geldim” dedi. “Ve bu umutlar beni hiç terk etmedi.”

Fırsatlar ülkesinde meyve satıcısı, bulaşıkçı, garson ve Doğu sahilinin henüz benzerlerini görmediği bir entrikacı olmaya devam edecekti.

Charles Ponzi -2

Ama Ponzi’nin milyon dolarlık hayalleri beklemek zorundaydı. Ponzi, New York’ta masaları dolaştıktan ve Florida’da tabelaları boyadıktan sonra, bir bankada çalıştığı Montreal’e gitti.

Montreal’deki Bank Zarossi’de İtalyan göçmenler için veznedar olarak çalışırken, müşterilerine yüksek faiz uygulayarak kâr eden banka iflasa sürüklendi.

Ponzi bir kez daha beş parasız kaldı.

Charles Ponzi’nin İlk Şemaları

Ponzi sonunda 40.000 kişiyi dolandırıcılığına yatırım yapmaya ikna etti.
Ponzi sonunda 40.000 kişiyi dolandırıcılığına yatırım yapmaya ikna etti.

Ponzi suça bulaşmak için çok beklemedi. 1907’de Kanada polisi onu sahte bir çek yaparken yakaladı ve sonraki üç yılını bir Quebec hapishanesinde geçirdi. Her zaman karizmatik bir manipülatör olan Ponzi, onu hapishanede sadece çalıştığına ikna ederek annesinden saklamayı başardı.

Serbest bırakıldıktan sonra, Ponzi şansını başka bir planla denedi. Bu sefer beş İtalyan göçmeni ABD sınırından ülkeye kaçırdı. Ama polis onu bir kez daha yakaladı ve Atlanta’da iki yıl hapis cezasına çarptırdı.

1919’da Ponzi’nin yeni bir fikri vardı: uluslararası bir ticaret dergisi başlatacak ve reklamlar satacaktı. Ancak Ponzi bir işletme kredisi için başvurduğunda, bankanın başkanı başvuruyu şahsen reddetti.

Ardından, aynı yılın ağustos ayında, Ponzi bir İspanyol meslektaşından gelen bir mektubu açarken ilham geldi.

Şemada kullanılan Ponzi damga kuponlarına benzer bir İngiliz uluslararası kuponu.
Şemada kullanılan Ponzi damga kuponlarına benzer bir İngiliz uluslararası kuponu.

Mektubun içinde uluslararası bir posta cevap kuponu buldu. Kupon bir İspanyol postanesi tarafından basılmıştı ve geri ödemesi ABD posta pulu olarak yapılabilirdi. İspanya para kurundaki bir değişiklik nedeniyle, ABD pulu, Ponzi’nin meslektaşının ödediğinden yüzde 10 daha değerliydi.

Ponzi, sistemden yararlanmaya karar verdi. Ekonomisi zayıf olan ülkelerde büyük miktarlarda pul kuponu satın alır ve bunları güçlü ekonomilere sahip ülkelerde kullanırdı. Uluslararası anlaşmalar geri ödeme oranını belirlediğinden, Ponzi’nin planı herhangi bir yasayı ihlal etmiyor gibiydi.

Charles Ponzi -4

Şemasına Menkul Kıymetler Borsası Şirketi adını veren Ponzi, yatırımcı çekmeye karar verdi. Ama önce, şemayı potansiyel yatırımcılara sunacak olan bir satış temsilcisi ekibini eğitti. Bu satıcılar, getirdikleri her yatırımcı için yüzde 10 komisyon aldı ve yüzde beş komisyon karşılığında daha fazla yatırımcı çekmek için “alt temsilciler” tuttu.

Ponzi’nin planı, satış temsilcilerinden veya yatırımcılarından pul göndermelerini istemek yerine, önceki yatırımcılara ödeme yapmak için paralarını aldığı gibi hatalı bir önermeye dayanıyordu. Birçok yatırımcı da kârlarını Ponzi’nin şemasına yeniden yatırdı.

Entrikacının, toplam 870 dolar yatırım yapacak 15 müşteri toplaması çok uzun sürmedi ve altı ay içinde de 20.000 yatırımcıyı kendisine yaklaşık 10 milyon dolar vermeye ikna etti. New Jersey ve Maine’de ofisler açtı.

Ponzi, sonunda 40.000’den fazla yatırımcıyı getirerek, yarım yıldan daha kısa bir sürede kendini milyoner yaptı.

Advertisements

Ponzi Şeması

Charles Ponzi (solda), büyük bir entrikacıyken, sadece 155 cm boyunda küçük bir adamdı.
Charles Ponzi (solda), büyük bir entrikacıyken, sadece 155 cm boyunda küçük bir adamdı.

24 Temmuz 1920’de Boston Post, Charles Ponzi hakkında bir ön sayfa haberi yayınladı. Başlık şu şekildeydi: “PARAYI ÜÇ AY İÇERİSİNDE İKİ KATINA ÇIKAR; Ponzi’den 45 Günde Geri Ödemeli Yüzde 50 Faiz Veriyor – Binlerce Yatırımcısı Var. ”

Makalede, Ponzi kendisini cömert, zengin bir adam olarak tasvir etti. Post muhabirine verdiği demeçte, “Kendime para harcamaktan zevk almıyorum, ancak onunla iyi şeyler yapmaktan büyük zevk alıyorum” dedi. Ponzi, ilk milyonunu kazandıktan sonra, “Dünyada iyilik yapmak için bir milyonun fazlasını harcayacağım” diye açıkladı.

Makalede, Ponzi’nin tahmini servetinin 8,5 milyon doların üzerinde olduğunu belirtildi.

İki gün sonra, Ponzi’nin ofisinin dışında bir dizi yatırımcı belirdi. Ponzi daha sonra otobiyografisinde “Umut ve açgözlülük herkesin yüzünden okunabilirdi” diye yazdı. “Delilik, para çılgınlığı, çılgınlığın en kötüsü herkesin gözlerine yansıdı!”

Rose Gnecco Ponzi, kocası Charles Ponzi'nin saçını okşuyor.
Rose Gnecco Ponzi, kocası Charles Ponzi’nin saçını okşuyor.

Ponzi kendisini “Bir yoksulu bir gecede milyonere çevirebilen ‘büyücü’ olarak tanımladı!” ve bunun için gösterecek malları da vardı. 12 odalı bir malikaneye sahipti, yardımcılar tuttu, özel bir limuzin de dahil olmak üzere birkaç arabası ve altın kulplu bastonları vardı. Rose Gnecco adında genç ve güzel bir kadın olan karısı elmaslar ve mücevherler takardı.

“Ne kadar çok satın aldıysam, o kadar çok satın almak istedim. Bu bir manyaklıktı.”

Charles Ponzi

Birçoğu şüpheci olsa da diğer dolandırıcılar bile Ponzi’nin planının tam olarak ne olduğunu hemen çözemediler.

1899’da yatırımcılardan bir milyon doların üzerinde para çalan William Miller, Ponzi’nin şeması karşısında afallamıştı. Boston Post’un 1920 tarihli bir makalede Ponzi’nin şemasını açıklamasından günler önce Miller, gazeteye, “Belki biraz mankafa olabilirim ama Ponzi’nin bu kadar kısa sürede nasıl bu kadar çok para kazandığını anlayamıyorum” demişti.

Federal müfettişler, planının yasaları ihlal ettiğinden şüphelenerek Ponzi’nin kayıtlarını denetledi. Ponzi savunmasında, “Benim sırrım kuponları nasıl bozduracağım. Bunu kimseye söylemem. Yapabilirse Amerika Birleşik Devletleri bulsun.” dedi.

Kendi Reklamcısı Tarafından Alaşağı Edildi

Charles Ponzi 1920'de kendini savunmak için mahkemeye gidiyor.
Charles Ponzi 1920’de kendini savunmak için mahkemeye gidiyor.

Federaller Ponzi’yi araştırmaya devam ederken, kendi reklamcısı onun aleyhine döndü. Ponzi, Menkul Kıymetler Borsası Şirketini tanıtmak için William McMasters’ı tutmuştu, ancak bunun yerine McMasters, Ponzi’nin sahtekarlığını ortaya çıkardı.

Ponzi’nin mali kayıtlarını inceledikten sonra McMasters, “Şu anda elindeki tek para yatırımcılardan alınan paraydı. Çok açık bir şekilde tartıştığı devasa kârlar efsaneviydi ve mevcut değildi.”

McMasters, Ponzi’nin sahtekarlığını ortaya çıkarmak için Boston Post’a gitti. 2 Ağustos 1920’de Post, McMasters’ın “[Ponzi’nin] fantastik öyküsünün teşhiri” adlı makalesini yayınladı.

Charles Ponzi -5

Aynı ay, federal düzenleyiciler Ponzi’nin ofisine baskın düzenledi. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, yatırımcılara yasal olarak ödeme yapmak için gereken çok sayıda pul kuponu bulamadılar. Bunun yerine, posta dolandırıcılığına dair kanıtlar buldular. Ponzi, yatırımcılarına yatırım güncellemeleri gönderdiği için, hükümet onu 86 adet posta dolandırıcılığıyla suçlayabilirdi.

Ponzi, yatırımcılarını kurban olarak görmedi. Ponzi, mahkumiyetinden sonra, “Bunun için hiçbir şey almamış olsalar bile,” dedi, “bu fiyata ucuzdu. Kötü niyetli olmadan, Hacıların karaya çıkmasından bu yana kendi topraklarında sahnelenen en iyi gösteriyi onlara vermiştim!… Onları kandırdığımı izlemek on beş milyon dolara değdi!”

Charles Ponzi, Güney Carolina, Charleston'da bir hapishaneden çıkarken şapkasını sallıyor.
Charles Ponzi, Güney Carolina, Charleston’da bir hapishaneden çıkarken şapkasını sallıyor.

Dolandırıcı, tarihin ilk Ponzi şeması için federal hapishanede üç buçuk yıl yattı. 1925’te şartlı tahliye edildikten sonra, daha fazla dolandırıcılık suçlamasıyla eyalet hapishanesinde dokuz yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu suçlama için kefaletle serbest bırakılırken, Ponzi Florida bataklıklarını sahte bir isimle satmak için kaçtı.

New Orleans’taki yetkililer tarafından yakalanmadan önce bir kez daha kefaletle çıkacak, Teksas’a kaçacak ve bir İtalyan yük gemisinde denizci olarak çalışmak üzere anlaşacaktı. Nihayet 1934’te hapisten çıktığında, İtalya’ya sürüldü.

Charles Ponzi -3

42 yaşında, saçsız, fazla kilolu ve memleketinde işsiz olan Ponzi, kendini bir sarmalın içinde buldu. Karısı onu terk etti ve 1948’in başlarında felç geçirdikten sonra Rio de Janeiro’daki bir yardım hastanesinde cebinde 75 dolarla öldü.

Charles Ponzi’nin adı o zamandan beri sahtekarlıkla eş anlamlı hale geldi. 2008 Bernie Madoff yatırım skandalı gibi sonraki Ponzi planları yatırımcılara milyarlara mal oldu. Ponzi’nin kayıtsız duruşunun aksine, Madoff daha sonra planlarından pişmanlık duyduğunu ifade etti. Ponzi’nin hayatı tıpkı başladığı gibi bir fakir olarak sona erdi, arada yaşadığı kısa bir lüks anı onun için yeterli olmuş gibiydi.

Advertisements

İlginizi çekebilecek diğer içerikler


Bunlar da ilginizi çekebilir