Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan, 48 Yıl Önce, 6 Mayıs 1972’de Neden İdam Edildi?

Cengiz Kumrular 6 Mayıs 2020

Türkiye’de sol hareketin en önemli isimlerinden Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan, idam edilmelerinin 48’inci yılında anılıyor.

Bahardı ama serin bir gündü, Ankara’nın gece ayazı üşütüyordu. Zincir sesleri, gecenin sessizliğini bozdu, Hüseyin Gazi Dağı eteklerindeki Mamak Cezaevi’nin çevresi askeri araçların farlarıyla aydınlandı. Üç kişi, yataklarından alındı, Ulucanlar Cezaevi’ne götürüldü. Bu, onların son yolculuğuydu. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan o gecenin sabahında idam edildi.

Gezmiş, İnan ve Aslan’ın infazı, Türkiye’nin idam tarihinde de önemli bir yer tutuyor.

Deniz Gezmiş mahkemede

27 Mayıs 1960’ta askerin darbeyle yönetime el koymasından bir yıl sonra eski Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edilmişti. İdamlardan 10 yıl sonra, Türkiye’de sağ ile sol gruplar arasındaki çatışmaların yoğunlaşmaya başladığı 1970 yılında Deniz Gezmiş, Sinan Cemgil ve Hüseyin İnan ile birlikte Ankara’da Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nu (THKO) kurdu.

Ocak 1971’de THKO adına Ankara’da bir banka soygunu gerçekleştirildi. Bunun ardından halihazırda hakkında yakalanma kararı olan Gezmiş ve Yusuf Aslan “vur emri” ile aranmaya başlandı ve ödül konuldu.

Advertisements
Advertisements

Esasen Türkiye o dönemde yine asker-siyaset kavgası içindeydi.

Süleyman Demirel

Askerin siyasette ağırlığı büyüktü. 12 Ekim 1969 seçimleri sonrası Adalet Partisi iktidara gelmişti. Süleyman Demirel Başbakan’dı. 9 Mart’ta emekli Korgeneral Cemal Madanoğlu‘nun içinde bulunduğu gizli askeri cunta darbe yapmak istedi ancak darbe engellendi. 12 Mart 1971’de ordu sivil siyasete yeniden müdahale etti. Muhtıra güpegündüz saat 13’te TRT radyolarından okundu. İktidar bırakmazsa, ordu yönetime el koyacaktı. Demirel istifayı seçti.

CHP’den istifa eden Nihat Erim ara rejim hükümetini kurdu.

Nihat Erim ve İsmet İnönü

Ancak askerlerin istediği hükümet, yine de huzuru sağlayamadı. Muhtıradan sadece 4 gün sonra, 16 Mart 1971’de Türkiye önemli bir haberle daha karşı karşıyaydı. Deniz Gezmiş ve Hüseyin inan yakalandı. Gezmiş ve Aslan, Sivas’ın Gemerek ilçesinde yakalanırken, bundan bir hafta sonra da İnan Kayseri’de yakalandı.

Deniz Gezmiş

Aslında Deniz Gezmiş ve arkadaşları herhangi bir ölümden sorumlu tutulmuyordu. Banka soymaktan aranıyorlardı. Ve eski Amerikan büyükelçisinin, ODTÜ ziyareti sırasında aracının yakılmasıyla, 4 Amerikan askerinin kaçırılıp serbest bırakılması suçları arasındaydı. Amerikan askerlerinin serbest bırakılmasını bizzat dönemin CHP lideri İsmet İnönü istemiş. İnönü, “Amerikalılar için aman sakın öldürmeyin, her şeye çare bulunur” demişti.

Mart 1971’de yakalandılar, Ocak 1972’te karar çıktı

Deniz Gezmiş ve Hüseyin İnan

Deniz Gezmiş ve arkadaşları, 16 Mart 1971’de yakalanınca, önce Şarkışla’dan Kayseri’ye ardından Ankara’ya getirildi. İçişleri Bakanı’nın odasında gazetecilere gösterildiler.

Yargılamalar ise, temmuz ayını bulacaktı. O yaz sıcak geçecekti. Tutuklular, çok tartışmalı bir madde üzerinden mahkeme önüne çıkarıldı. 146’ya bir. Maddeye göre, anayasal düzeni silah zoruyla yıkmak suçundan yargılandılar. Tutuklular için idam istenmesinin nedeni, askerden yani sıkıyönetimden gelen yazıydı.

Deniz Gezmiş mahkemede-1

Mahkeme kararını ise yaklaşık 6 ay sonra açıkladı. 24 Ocak 1972’te kalem kırıldı. Deniz Gezmiş ve arkadaşlarına idam cezası verildi. Peki, idam cezası uygulanacak mıydı? Gözler Meclis’e çevrildi.

İdam kararı Meclis’te iki kez onaylandı

Deniz Gezmiş ve arkadaşları idam oylaması

İlk oylama Meclis’ten geçer geçmez Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından onaylandı. Ancak karar Anayasa Mahkemesi’nden döndü. Yüksek Mahkeme, kararı usulden bozdu. Ardından ikinci kez Meclis’te oylama oldu.

Meclis’teki ikinci oylamada, dönemin ara rejim hükümeti lideri Nihat Erim evet oyu verdi. 450 üyeli Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde oylamaya 323 milletvekili katıldı. 273 ‘evet’e karşı 48 ‘hayır’ oyu ile idam cezası onaylandı. Sadece Adalet Partililer değil, CHP içinden de Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idamı için 30 evet oyu çıkmıştı. TBMM’de “3-3” bağırışları arasında Gezmiş, Aslan ve İnan’ın idamına onay verildi.

Advertisements
Advertisements

O sıralarda Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamına karşı imza kampanyaları yapılıyordu.

Deniz Gezmiş hapishane fotoğrafı

İki ayrı eylem yapıldı, tarih 3 Mayıs 1972’ydi. Bu, Türkiye’de yaşanan ilk uçak kaçırma eylemiydi, gerekçesi de Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idamını önlemekti. Eylem hedefine ulaşmadı. Diğer eylemse daha kanlıydı.

Bir gün sonra Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Kemalettin Eken, dört kişinin silahlı saldırısına uğradı. Olayda Orgeneral Eken ile Yarbay Adnan Coşkun yaralandı. Saldırganlardan biri ölü, biri yaralı ele geçirildi. İki saldırgansa kaçtı.

Yaşanan bu iki olay sonrası idam süreci hızlandı.

Deniz Gezmiş-2

Gerilim sokaklara yansıdı. O gece Ankara’da sokağa çıkma yasağı vardı. Tarihler, 6 Mayıs 1972’yi gösteriyordu. Mamak Askeri Cezaevinden alınan mahkumların ayaklarına pranga bağlandı. Deniz Gezmiş o sırada, “Eyvallah” diye bağırdı. Mahkumlardan da “Güle güle” sesi geldi.

Son mektubunda, “Ben ne kadar üzülmeyin desem de üzüleceksiniz, biliyorum” demişti.

6 Mayıs 1972’de Ulucanlar Cezaevi’nde idam edildiler

Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan posterler

Ulucanlar Cezaevine götürüldüler. Önce Deniz Gezmiş, ardından Yusuf Aslan ve en son Hüseyin İnan idam edildi. Radyodan idamların gerçekleştirildiğine dair, sıkıyönetim bildirisi okundu.

Demirel ve Ecevit 80 darbesi sonrası

İdam kararlarının uygulanmasından sonra, Türkiye kanlı bir sürece girdi. Kamplaşma ve cinayetlerin ardından 8 yıl sonra Türkiye 12 Eylül sabahına, başka bir askeri darbeyle uyanacaktı.

İlerleyen yıllarda ise o dönem idama onay veren siyasetçiler duydukları pişmanlıkları dile getirdi.

Deniz Gezmiş ve Hüseyin İnan-1

Adalet Parti kökenli siyasetçilerden Nahit Menteşe, “Asker mutlaka idamlarını istiyordu. Deniz Gezmiş ve arkadaşları konusunda yanlış yaptık” dedi.

9’uncu cumhurbaşkanı Süleyman Demirel de yıllar sonra, “O günün şartları öyle icap ettiriyordu” diye konuştu.

Advertisements
Advertisements

Üç fidana 48 yıl sonra iade-i itibar

Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan

CHP Ankara Milletvekili Tekin Bingöl, idam edilen Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın 48. ölüm yıldönümünde iade-i itibar yasa teklifi hazırladı. TBMM’ye sunulan teklif ile Gezmiş ve arkadaşlarının ölüm cezalarının yerine getirilmesini öngören 2 Mayıs 1972 tarih ve 1586 sayılı yasanın yürürlükten kaldırılması istendi. Gezmiş ve arkadaşları 6 Mayıs günü idam edilmişti.

CHP’li Bingöl yaptığı açıklamada, ‘’Bağımsızlık, demokrasi, özgürlük için mücadele eden bu üç genç, adalet, kardeşlik ve yoksulluğun bitmesi gibi haklı taleplere rağmen idam edildi. Toplum nezdinde itibarları var olan üç fidanın, hukuki olarak da itibarlarının iadesi sağlanmalıdır” dedi. Bingöl şunları söyledi:

Deniz Gezmiş-1

‘’Üzerinden 48 yıl geçen, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamı tarihimizde derin yaralar açmıştır. 1968’li yıllarda yükselen gençlik hareketinin sonucu 12 Mart 1971’de muhtıra ile gelen askeri darbe ile üç fidan 6 Mayıs 1972’de, Ankara Ulucanlar Cezaevi’nde asılmıştır. O tarihte Gezmiş ve Aslan 25, İnan ise 23 yaşındaydılar. Yasa teklifi ile toplum vicdanında açılan derin tahribat bir nebze olsun giderilecektir.”

İlginizi çekebilecek diğer içerikler