Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Emre Acar 9 Mart 2020

Birinci Dünya Savaşı sona ererken dünyayı kasıp kavuran İspanyol Gribi tüm dünyada 50 ile 100 milyon arası kişinin ölümüne neden oldu.

100 yıl önce, 1918 yılında Birinci Dünya Savaşı henüz devam ederken yayılan salgın hastalık, Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa ve Almanya başta olmak üzere pek çok ülkede savaş motivasyonunu düşürür endişesiyle kamuoyundan saklandı ve sansürlendi. Kasım 1918’de doktorlar solunum yolları enfeksiyonuna neden olan bir salgından bahsetmeye başladığında virüs tüm dünyada aylardır görülüyor ve yayılıyordu.

Savaşa katılmayan tarafsız ülke İspanya’da salgından sansürsüz bahsedilmesi dolayısıyla hastalık İspanyol Gribi olarak adlandırıldı. Asya kıtasından, Afrika’ya, Kuzey ve Güney Amerika kıtalarından Okyanusya’ya tüm dünyayı etkisi altına alan salgının çıkış noktası kesin olarak bilinmiyor.

Neden İspanyol Gribi dendi?

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

1918’deki salgına “Yıldırım nezlesi”, “Flanders gribi” “İspanyol gribi”, “İspanyol nezlesi”, “İspanyol kadını” gibi adlar verilmişti. Ülkeler dünya savaşı devam ettiği için basına sansür uygulayarak kendi vatandaşları ile ilgili ölüm haberlerini yayınlatmamışlardı.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

İspanya savaşta taraf olmadığı için grip salgını ile ilgili haberlere sansür uygulamamış, bu yüzden de yüz binlerce insanın ölümüyle ilgili haberler gazetelerde çıkmıştı. Bu yüzden grip “İspanyol gribi” adını almıştı.

Diğer grip salgınlarından 50 kat daha ölümcüldü.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Bilim insanları İspanyol Gribi virüsünün, su kuşlarını etkileyen bir virüsün mutasyona uğraması sonucu ortaya çıktığı kanısında. Alaska’da ve en uzak Pasifik Adaları’nda dahi görülen İspanyol Gribi’nin dünya nüfusunun yüzde 30’una etki ettiği tahmin ediliyor.

İspanyol Gribi’ne yakalananların bir kısmı sadece birkaç gün içinde hayatını kaybediyordu.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

En çok 15-35 yaş grubunu etkileyen İspanyol Gribi’ne yakalananların bir kısmı sadece birkaç gün içinde hayatını kaybediyordu. Ölüm oranı yüzde 2,5 ile 5 arasında değişen İspanyol Gribi klasik grip salgınlarından 50 kat daha ölümcüldü.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Hastalığa yakalananların derisi mavimsi bir renge bürünüyor ve pek çok kişi ilk semptomlardan sonra 48 saat içinde boğularak hayatını kaybediyordu. Yapılan otopsilerde hastaların akciğerlerinin kanla veya sıvıyla dolduğu görülüyordu.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Birinci Dünya Savaşı’ndan daha tehlikeliydi.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

1918 yılında birinci Dünya Savaşı’nın sonuna doğru ortaya çıkan İspanyol gribi Pasifik Adaları’ndan kutuplardaki küçük köylere kadar dünyanın dört bir yanına yayıldı.

Araştırmacılara göre salgın dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 25’ini, yani 400 milyondan fazla insanı etkilemişti. İspanyol gribi bütün dünyada 18 ayda 20 milyondan fazla insanın ölümüne yol açmıştı. Grip salgını sonucunda ölenlerin sayısıyla ilgili birçok rakam verilir.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

American Medical Association, salgında ölenlerin sayısını 21 milyon olarak verirken, salgının neticesinde 50, hatta 100 milyon insanın kaybedildiği iddia eden araştırmacılar da vardır. Ancak o dönemde dünya nüfusunun yarıya yakınını oluşturan Çin ve Hindistan gibi ülkelerde sağlıklı istatistikler olmadığı için salgında hayatını kaybedenlerin sayısıyla ilgili verilen rakamlar sağlıklı değildir.

Gribin en ilginç özelliği: Hastalığa an sağlam yaş grubu yakalandı

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

İspanyol gribinden sonra dünyada küresel ölçekte 4 grip salgını daha görülse de hiçbiri İspanyol gribi kadar ölümcül olmadı. İspanyol gribinin ilginç özelliklerinden biri de beklenenin aksine yaşlılar ve çocuklardan daha çok genç ve sağlıklı insanlar etkilemesiydi. Hayatını kaybedenlerin büyük bölümü yirmili yaşların sonlarındaki insanlar oldu.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Hastalığa yakalanma ve ölme riski en yüksek olan 20-40 yaş grubundakiler olduğu için pek çok aile eve kazanç getiren kişiden mahrum olmuş, geride çok sayıda kimsesiz çocuk ve yaşlı kalmıştı. Ölenlerin çoğu erkekler ve hamile kadınlardı.

Araştırmacılar hayatının baharında ve sağlıklı olan bu insanları bu hastalık karşısında bu kadar zayıf kılan şeyin ne olduğunu tam olarak bilmiyor.

Neden yaşlıları etkilemedi?

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

İnsanın bağışıklık sistemi en etkili savunmasını ilk karşılaştığı grip virüsüne karşı oluşturuyor. Ancak gribe yol açan virüsler sürekli yapısal değişim geçirir. Virüsün yüzeyinde kısaca H ve N olarak bilinen iki ana antijen vardır. Antijen, vücuda girdiğinde bağışıklık sistemi tarafından antikor üretimine yol açan yabancı moleküllerdir.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

1918’de genç yetişkinlerin ilk karşılaştığı virüs türü (H3N8) daha sonra büyük salgına yol açan türden (H1N1) farklıydı ve onların bağışıklık sistemi esas olarak ilkine karşı hazırlık yapmıştı. Yaşlılar ise 1830’larda ortalıkta dolaşan H1 veya N1 antijeni ile tanışık olduğundan büyük salgından fazla etkilenmedi.

Ölüm oranları ülkeden ülkeye değişiyordu

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Dünya çapında yayılan hastalıktan en fazla ölenler Asya ve Afrika’daydı. Asya’daki bir hastanın ölüm ihtimali Avrupa’dakinin 30 katıydı. Ancak kıtaların kendi içinde de önemli farklılıklar görülüyordu. Örneğin Danimarka toplam nüfusunun yüzde 0,4’ünü kaybederken Macaristan’da bu oran üç kat daha fazlaydı.

Salgın sırasında bu farkları görmek mümkün değildi, ama istatistikler üzerinde on yıllardır süren çalışmalar bunun esas olarak sosyo-ekonomik farklardan kaynaklandığını gösteriyor.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Ancak Paris’te daha farklı bir durum gözleniyordu. En yüksek ölüm oranları en zengin mahallelerde olmuştu. Ama ölenler ev sahipleri değil, soğuk çatı katlarında kalan hizmetçilerdi. Bütün dünyada hastalıktan en çok etkilenenler kötü beslenen, kötü konutlarda oturan ve doktora gidemeyen yoksullar, göçmenler ve etnik azınlıklardı.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Büyük salgında hastalığa yakalananların büyük kısmı iyileşmiş olsa da ölenlerin sayısı diğer grip salgınlarından 25 kat daha fazlaydı.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

İlk belirtiler arasında solunum güçlüğü oluyor, hastaların yüzü kızıl kahve bir renk alıyordu. Bu renk daha sonra maviye dönüyor, öldüklerinde ise simsiyah oluyordu. Ölüm nedeni çoğu vaka açısından gribin kendisi değil, virüsün akciğerde açtığı yaralara yerleşen bakteriler sonucu oluşan zatürreydi.

Hastalarda diş ve saç dökülmesi de oluyor, baş dönmesi, uykusuzluk, görme ve işitme kaybından şikayet ediyorlardı. Hayatta kalanlar virüs enfeksiyonu sonrası oluşan depresyon geçiriyordu.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Grip salgını sonrasında farklı nedenlerden kaynaklı ölümlerde artış bugün de gözlenen bir olgu. Kalp krizi veya inme vakaları vücudun gribe karşı iltihabi tepkisinden kaynaklanır. Yani grip hiçbir zaman sadece solunum yollarını etkileyen bir hastalık değildir.

Soy arıtımı için düzenlenen bir komplo mu?

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Bugün koronavirüs için söylenen “laboratuvarda üretildi” söylemi İspanyol gribi için de söylenmişti. Ancak İspanyol Gribi salgını, bulaşıcı hastalıkların alt sınıfları ve ‘geri ırkları’ etkilediğini ve bu tür hastalıkların onların suçu olduğunu söyleyen teoriyi zayıflattı. Çünkü yoksullar ve göçmenler arasında ölümler daha fazla olmakla birlikte kimse hastalıktan muaf değildi.

Salgın sonrası kamu sağlığı alanında büyük değişiklikler yapıldı

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

1920’lerden itibaren bu algı değişimi kamu sağlığı stratejilerine de yansıdı. Birçok ülkede sağlık bakanlıkları yeniden düzenlendi, daha iyi hastalık takibi yapılmaya, sağlık hizmetlerinin ihtiyacı olan herkese ücretsiz sunulması anlayışına kucak açılmaya başlandı.

Toplumda yaşanan dönüşümler

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

1918’deki grip salgınında en çok etkilenen kesimlerin sayısal oranı hakkında fazla bilgi yok. Ama her birinin sayısının çok yüksek olduğu tahmin edilebilir. Örneğin Güney Afrika’da grip sonucu ebeveynlerini kaybedip kimsesiz kalan çocukların sayısı 500 bini bulmuştu.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

1920’lerdeki yüksek doğum oranlarını 1918’deki grip salgınına bağlayanlar bile var. Geride kalan sağlıklı nüfus daha yüksek oranda üremeye başlamıştı. 1918 grip salgınının 20. yüzyıl üzerinde büyük bir iz bıraktığına şüphe yok. Bir sonraki salgına hazırlanırken bunları akıldan çıkarmamak lazım.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Mustafa Kemal Atatürk de İspanyol Gribi’ne yakalanmıştı

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Antibiyotiklerin henüz bulunmadığı bir dönemde dünyayı vuran İspanyol Gribi Fransız Şair Guillaume Apollinaire, Avusturyalı Ressam Egon Schiele ve Alman sosyolog Max Weber gibi pek çok önemli ismin hayatını kaybetmesine neden oldu.

Gelmiş Geçmiş En Büyük Salgın: 100 Yıl Önce Milyonlarca Kişiyi Öldüren İspanyol Gribi

Mustafa Kemal Atatürk ve dönemin İspanya Kralı 13. Alfonso da Nazım Hikmet’in Kuvayi Milliye Destanı‘nda bahsettiği İspanyol Gribi’ne yakalananlar arasındaydı. İspanyol Gribi Osmanlı İmparatorluğu‘nda da ölümlere sebep oldu, ancak İstanbul dışındaki durumu net olarak bilemiyoruz, İstanbul’da gripten vefat edenlerin sayısı 6.835 olarak verilir.

İlginizi çekebilecek diğer içerikler


Bunlar da ilginizi çekebilir