Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Erkan Doruk 14 Ağustos 2019

Dilimize giren bazı kelimelerin kökenleri oldukça ilginç yerlere dayanıyor, işte nereden geldiklerini öğrendiğinizde çok şaşıracağınız kelime ve kökenleri.

Etimolojinin tam karşılığı köken bilimi olarak geçmektedir. Bu alan, sözcüklerinin kökenini bir bilim olarak araştırır. Herhangi bir sözcüğe yaklaşırken, ilk nerede ortaya çıkmış, hangi coğrafyaları gezmiş, ne kadar değişmiş, nasıl yerleşmiş gibi sorulara yanıt arar. Türkçede kullandığımız bazı kelimelerin çok ama çok ilginç kökenleri var. Kimisi Farsçadan gelmiş, kimisi Fransızcadan, ancak gündelik yaşamda sıkça kullandığımız bazı kelimelerin öyle ilginç kökenleri var ki öğrendikçe şaşırmamak elde değil. Sizler için kökenleri sizi çok şaşırtacak 23 kelime seçtik, bir yandan genel kültür birikiminize katkıda bulunacak, öte yandan ağzınızı açık bırakacak.

1. Yaprak ve yorgan sözcükleri arasındaki bağ.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

İkisi de örtmek anlamındaki eski yapurmak eyleminden türemiş. Yapurak yaprağa, yapurgan da yorgana dönüşmüş.

2. Üsküdar – Scutarii

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Üsküdar’da, vakti zamanında “Scutum” adındaki, Roma lejyonlarında yaygın olarak kullanılan kalkanları taşıyan ve mızrakla dövüşen Scutarius’ların (çoğulu scutarii oluyor) kışlası bulunurmuş. Scutarii zaman içerisinde Üsküdar’a dönüşmüş.

3. Bergamotun ilginç öyküsü.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Bey armudu, bugün dünyada birçok dilde bir cins turunca ad olan bergamot kelimesinin anasıdır. Türkçede bir çeşit armudun adı olan “beg armudu”, Avrupa lisanlarında şekil değişikliğine uğrayarak “bergamotta, bergamote, bergamot” gibi kelimelerle aynı anlamda kullanılmış, sonra ayrıca anlam değişikliği ile bir çeşit portakalın adı olarak da kullanılmaya başlanmıştır. Türkçeden Avrupa lisanlarına şekil değişikliği ile geçmiş olan “beg armudu”, anlam değişikliğinden sonra bergamot şekliyle ve bir çeşit portakalın adı olarak yeniden Türkçeye dönmüştür

4. Semaver sanıldığı gibi Farsça değil! 

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Sevamver Rusça bir kelime. Samo Rusçada “kendi” anlamına geliyor. Varit de “kaynamak.” 
Samovar, “kendi kendine kaynayan” demek.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

5. Yunanca “kali oreksi“ biri bir şey yerken söylenen afiyet olsun demek. 

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Anoreksi lafı işte oradan gelmekte. “an-“ takısı “-sız/-siz” (without) demek. Anoreksi dediğimizin Türkçe meali “iştahsız”. 

-an takısı alan başka kelimelere bakarsak: 

– anestezi 
– anarşi
– anemi
– anonim

Kelimelerinde de hep bir “bir şeysizlik” söz konusudur. 

Meraklıları için:

– an (without/-sız): 
+ aisthesis (feeling/duygu/his)
+ arkhos (leader/lider)
+ ema (blood/kan) 
+ onym (name/isim)

6. Neden Pişmaniye?

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Farsça yün anlamına gelen “peşm” kelimesi ile “ane” ekinin birleşmesiyle oluşmuştur ve ‘yün gibi’ anlamına gelmektedir. Daha sonra Türkçede pişmaniye haline geliyor.

7. Farsça “çar” kelimesi “dört” anlamına gelmektedir. Bu sözcükten türeyip Türkçeleşmiş sözcükler ise şunlardır: 

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

çeyrek (çaryek): dörtte bir.
çarşamba (çarşenbe): dördüncü gün.
çarşı (çarşu): dört kenar.
çerçeve (çarçûbe): dört çubuk.
çardak (çartak): dört kemer.
çarmıh (çarmıkh): dört mıh/çivi.

8. Eşofman, şofben, şoför sözcüklerinin hepsi kökteştir.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Bu sözcüklerin hepsi “ateşleme” ve “ısıtma” ile alakalı:
Fransızca “chauffe-bain (şofben), chauffeur (şoför), echauffement (eşofman)”dan gelir. Okunuşlarını almış doğruca geçirmişiz ama garip olan normalde hiç de alakalı gözükmeyen sözcüklerin akraba olmaları.

9. “Karga tulumba” deyiminin şaşırtıcı kökeni.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

İtalyanca; carico – yük , de lumba – tutup atmak atmak, “carico de lumba”: tutup atmak anlamında İtalyanca bir gemici terimidir. Türkçedeki “karga tulumba” deyimi bu ifadeden gelmektedir.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

10. “Çöpçatan” kelimesinin de ilginç bir etimolojisi vardır.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

İslamiyet öncesinden bugüne kadar Türk kültüründe ocak kavramı birçok anlamı içinde barındırmıştır. Bu anlamlardan en önemlisi ise ailedir. İslamiyet öncesi kültürde yeni bir ev açılıp aile kurulacağı vakit ocağı yakmak için baba evinden ateş getirilir ve ateşin ocakta alevlenmesi için de çöpler çatılır imiş. Zamanla yeni bir aile kurulmasına vesile olan kişiye, bir anlamda ocağı yaktığı için çöpçatan denmiş.

11. Malak gibi yatmak deyimindeki malak esasında balaktır.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Balak, Sümer tapınaklarında yerde sürekli sabit duran büyük davulun adıdır ve bu hareketsizliğinden ötürü de böyle bir deyimde kendine yer bulmuştur.

12. Büyük veba salgını sırasında ortaya çıkan bir kelime.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

İtalyanlar büyük veba salgınında, gemileri kıyıya yanaştırmadan önce yakınlardaki adalarda 30 gün tutma kararı almışlar, fakat bu süre sonradan semptomlar açığa çıksın diye 40 güne uzatılmış.

İtalyancada:
40 gün: Quaranta giorni demek

Quarantena = Karantina

13. Zampara, Farsça “zenne ve perest” kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Zenne = Kadın, Perest = Düşkünü = Zenperest = Kadın Düşkünü

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

14. “Şir” Farsça süt demektir.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri
Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız Kelime ve Kökenleri

Bu kelimeden türeyen iki kelime bana oldukça ilginç.

Hemşire: Baştaki “hem” eki yakınlık, beraberlik, aynılık anlamlarına gelir. “Şir” de süt demek olunca, hemşire: Aynı sütü emen, kardeş demek.

Şirin kelimesinin sonundaki “in” eki de Farsçada bir şeyin hangi maddeden yapıldığını belirtir. Dolayısıyla şirin de “sütten yapılmış”, “sütlü” anlamına gelir. 

“-in” ekiyle biten, mesela Zerrin kelimesinin başındaki “zerr” altın demek, Zerrin ise “altından yapılmış”, “altın gibi” anlamına geliyor. 

Nazenin kelimesindeki “naz” malum, nazenin olunca “Nazlı” oluyor.

15. Atta gidiyoruz lafındaki atta neresi?

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Bebekleri dışarı çıkarırken söylenen “atta” kelimesi Hititçede dışarı” anlamına gelir.

16. Göbek, Gebe ve Gebermek kelimeleri arasındaki ilginç bağ.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Ölüm-yaşam diyalektiğinin bir sürprizi olarak: göbek- gebe-gebermek (ölmek) aynı kökten türer. Anlamsal ilintisi de “şişmek“tir.

17. Piyango adının kesin kaynağı bilinmemekle birlikte, en yaygın kanı İtalyancada beyaz anlamına gelen “bianco” kelimesinden türetildiği yönünde.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Şans oyunlarında bir yığın kağıt arasından “beyaz” yani “bianco” rengi seçenin kazandığı dönemlerden dilimize geçmiş bir sözcük imiş.

18. Hafta kelimesi, Farsça “yedi” demek olan “heft” kelimesinden türemiştir.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Daha da ilginci Yunancada da yedi “epta” veya “efta” demek.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

19. Almanca bir kelime ve Türkçeye yolculuğu: Grundbirne

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri
Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız Kelime ve Kökenleri

Eski Almancada ve halen Almanya’nın bazı bölgelerinde patatese verilen isim. Anlamı toprak armudu. Bizdeki karşılığı ne olabilir? 3-4 defa arka arkaya söyleyin, bulursunuz.

Hani şu içine 50 çeşit malzeme konulup, fırınlanmış patatese diyoruz ya, o işte. Bildiğimiz kumpir. Önce Hırvat ve Sırplara Krumpira, sonra Bulgarlara kumpir oradan da bizim kızanlara aynı isimle gelmiş, oradan da hooop fırına kumpir olarak girmiş. 

20. Modern Yunancada işçi anlamına gelen “Ergatis” sözcüğü şu an dilimizde halen “Irgat” olarak kullanılmaktadır.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

21. “Katakulli” sözcüğü ilk bakışta Yunanca kökenli sanılıyor.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Zira “kata” Yunanca “aşağı doğru” anlamında bir ön ek. Genellikle olumsuz yönde giden şeyleri de ifade eder.

Ama katakulli sağ gösterip sol vuruyor: Kökeni Fransızca, “emrivaki, oldu bitti” anlamına gelen “fait accompli” ifadesi. Fransızcanın moda olduğu yıllarda günlük dilde kullanıldığında Frankofon olmayan kişiler “fetakompli” ifadesini “katakulli” olarak duyup dile yerleştirmiş.

Not: “fetakompli” kelimesini eski harflerle yazdığınızda ilk harf olan f’nin üzerindeki tek noktanın yerine kazara iki nokta koyarsanız “katakompli” ya da “katakumpli” okunurmuş. Katakulli’ye buradan varılmış olması daha büyük ihtimal. 

22. Varoş sözcüğü Macarca şehir kelimesinin karşılığıdır.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri

Osmanlı döneminde sur dışında kalan mahalleler için kullanılırken doksanlı yıllarda günümüzdeki kullanımına evrilmiştir.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

23. Bostan kelimesi, Farsça bo+istan ya da büy+istan kelimelerinden geliyor.

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri
Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız Kelime ve Kökenleri

Bo” ya da “büygüzel koku, çiçek anlamı taşırken “istan” bulunan, yaşayan yer anlamına geliyor. Dolayısıyla da bostan aslında çiçek bahçesi gibi bir anlam içerirken günümüzde meyve, özellikle de karpuz yetişen yer olarak kullanılıyor.

Bonus – Lamı cimi yok!

Nereden Geldiklerini Öğrendiğinizde Çok Şaşıracağınız 23 Kelime ve Kökenleri
@madombayci

Kaynak

İlginizi çekebilecek diğer içerikler


Bunlar da ilginizi çekebilir