Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

Cengiz Kumrular 19 Ağustos 2019

Bir zamanlar Türkiye’nin yetiştirdiği eğitimciler ülkenin en ücra köylerine kadar gidip bilimin ışığını yaymaya çalıştılar. Bunların başında İsmail Hakkı Tonguç gelir.

Eğitim Türkiye’nin önündeki en büyük sorunlardan biri. Mevsimlik çözümlerin sorunları gideremeyeceği ortada olmasına rağmen halen aynı şeyler üzerinde duruluyor. Yaklaşık son 50 yıldır siyasi iradelerin eğitim politikaları yüzünden bugün korkunç bir tablo ile karşı karşıyayız. Ezber sistemine dayalı eğitim sonrasında vizyon sahibi insan yetiştiremez olduk. Artık öyle bir noktadayız ki okullar eğitim ve öğretimin ihtiyacını karşılayamaz duruma geldi. Ekonomik şartları iyi olan aileler çocuklarını farklı kurslar, özel dersler ya da yurt dışına göndererek bunu aşmaya çalışıyor. Peki ya durumu kötü olanlar? Onlar için durum daha da vahim.

Ateşle imtihan yılları.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

Türkiye Birinci Dünya Savaşı’nda yenilmiş ve kurtuluş mücadelesine başlamıştı. Bu zorlu mücadeleyi kazanma olanağı yokmuş gibi görünüyordu. Mustafa Kemal önderliğinde Türkler büyük fedakarlıklar sonrası düşmanı yenmişti. Fakat en büyük savaş henüz başlamamıştı; cehalet.

Anadolu eğitimsizlik, yoksulluk ve salgın hastalıklarla mücadele ediyordu.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

Yıllar boyunca çekilen acıların ve unutulmuşluğun göstergesi Anadolu’nun her yanında hissediliyordu. Dini telkin inanılmaz boyuttaydı. Eğitim sadece dini kurumların tekeli altındaydı. Osmanlı’nın son döneminde Anadolu’da artan okullar yabancıların elindeydi.  Ülkeyi kurtaranlar milli mücadele boyunca bunu acı tecrübelerle görmüştü.  Bir şeyler yapılması gerekiyordu. Devrimler aslında bir anda olmaz zorunluluklar süreci hızlandırır. Bu devrimler sırasında hatalar yapılabileceği gibi risk her zaman bulunur. Fakat bir şeyler yapmak gerekiyordu. Genç Cumhuriyet savaşta yaptığı fedakarlıkları eğitim hayatında yapacak ve örnek model olacaktı.

Hasan Ali Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

1923 yılında Mustafa Kemal Atatürk, yeni Türkiye’yi inşa ederken, eğitimin amaçlarını çok net bir şekilde ortaya koymuştu, “Eğitim ve öğretimde uygulanacak olan metot, bilginin insan için fazla bir süs, bir baskı yahut medeni bir zevkten ziyade maddi hayatta başarılı olmayı sağlayan pratik ve kullanılabilir bir araç haline getirmektir.”

Atatürk hayalini gerçekleştirmek için çalışmalara başladı.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

3 Mart 1924’te gerçekleştirilen Öğretim Birliği Yasasını 1 Kasım 1928’de gerçekleşen Dil Devrimi izleyecekti.  Okullar artık çağdaş eğitim kurumlarına dönüşüyor, okuma yazma seferberlikleri düzenleniyor ve köye yönelim başlıyordu. Bu başlı başına bir devrimdir!

1930’lu yılların ortalarında başlayan Köy Öğretmen Okulları yeni bir eğitim sisteminin adeta habercisiydi. Hasan Ali Yücel’in Milli Eğitim Bakanlığına getirilmesiyle süreç hızlandı. Bu sürecin en önemli mimarı İsmail Hakkı Tonguç olacaktı.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

İsmail Hakkı Tonguç bir eğitim gönüllüsü.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

En önemli özelliği ise yaşamıyla entelektüel etkinliğini mükemmel bir biçimde örtüştüren ender düşünürlerden biri.  O akademik kariyeri ya da mevki isteyen sıradan biri olmayacaktı. Sağlam idealler için yaşamını adayacaktı. Ona “baba” lakabının takılması tesadüf değil. Köylüler onu cana yakın gördükleri için Tonguç Baba diye çağırdılar.

Tonguç 1893 yılında Bulgaristan’da dünyaya geldi.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

1918 yılında İstanbul Öğretmen Okulunu bitirdikten sonra öğrenimini sürdürmek için Almanya’ya gönderildi.  Kurtuluş Savaşı zamanından 1925 yılına kadar öğretmen okullarında resim-elişleri ve beden eğitimi öğretmenliği yaptı. 1935 yılında MEB İlköğretim Genel Müdürlüğüne atandı.

Kadrolar hazırdı. Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel yönetiminde İsmail Hakkı Tonguç yeni sistemin mimarı olacaktı.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

17 Nisan 1940 tarihinde mevcutta olan köy okullarının Enstitüye dönüşmesi kararı meclisten çıktı. Köy Enstitüleri artık kurulmuştu. İkinci Dünya Savaşının sert koşulları altındaydık. Savaşa asla girmedik fakat imkansızlıklar bilime ulaşma azmini asla engelleyemedi. Tonguç toplumsal dönüşümün tek başına tek başına eğitim yoluyla bilinç aşılanarak gerçekleşmeyeceğinin altını ısrarla çizmektedir.

Tonguç’a göre köylüye bir şey öğretebilmek için ondan birçok şey öğrenmek gerekiyordu;

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

“Kanımızı ve iliklerimizi isteyerek köyün içine akıtmadıkça kırk bin köyün kenarına münevver insanın mezar taşı dikilmedikçe bu köyün sırlarını anlayamayız. Köylüyü anlayabilmek duyabilmek için onunla kucak kucağa nefes nefese gelmek lazımdır. Onun içtiği suyu içmek, yediği bulguru yemek yaktığı tezeğin ifade ettiği sırları sezebilmek ve yaptığı işleri yapabilmek gerekir. Bizim köyüne olduğunu evvela büyük alimler, artistler değil kahramanlar anlayacaklar, sonra alimlere ve sanatkarlara anlatacaklardır. O köylü bu kahramanları içinden yetiştirmeye mahkum. Bütün felaketlere katlanarak ıstırabı zehir yutar gibi yutarak çalışan ve başkalarının üstünde şereflerle örülü birer taç taşıyan bu kahramanlar köyü dile getireceklerdir. O zaman yeni sesler duyacağız. Bu seslerden ürkmeden onları dinlemek lazımdı, köyden yeni renk ve seda getirenleri saygı ile karşılamak gerekir.  Hakiki köyü ve memleketi o zaman anlayacağız.” Bu sözler Tonguç’un başında olduğu Köy Enstitülerinin ne amaçla yönetildiğinin adeta bir açıklamasıdır.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Parasız, yatılı ve yıl boyu açık olan bu okullarda çağdaş bilim öğretildiği gibi sanatın her dalı köylü çocuklara öğretiliyordu.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

Mozart’ı tanıyan çocuklar aynı zamanda saz çalmayı biliyordu. Sadece köy çocukları eğitim sürecine dahil edilecekti. Modern tarım ders konusu olarak öğrencilere öğretiliyordu.  Bu günümüzün ötesinde bir eğitimdir. 

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

Tonguç Köy Enstitülerini şöyle anlatacaktı.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

“Köylüye iyilik yapmak onu cahil bırakmak veya aldatmak yolunu tutmakla sağlanamaz. Köyde eğitim her engeli her zorluğu yok ederek gerçekleştirmeye mecbur olduğumuz ana davalardan birdir.  Halka hizmet edip etmeyen insanlar olduğumuzu bu gibi işlerde tutacağımız fikrin mahiyetiyle gösterebiliriz.  Bilgisiz insan gerilikten ve uyuşukluktan ayrılmak istemiyor diye onun dünya anlayışına mı katılacağız? Aydınlardan kendi çocuğunun cahil kalmasına dayanabilen razı olan bir kişi çıkar mı? Milletin çocuklarını okutmaya sıra gelince niçin aynı heyecanı ve titizliği göstermiyoruz?

Tonguç aynı zamanda Türkiye’nin kalıtsal sorunlarını sorguluyordu.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

Ülkemizde sorgulayan insanın sonu her dönem sıkıntılıdır. Klasik bir ifade ama Türkiye’de hiçbir başarı karşılıksız kalmaz. Tonguç birileri için artık hedef teşkil etmeye başlamıştı. Başında olduğu Köy Enstitüleri ülkenin yeni elit sınıfını yetiştiriyordu fakat bu birilerinin hiç hoşuna gitmedi. Tarih kimi zaman insanlara adaletsiz davranır. Tonguç bunlardan biri olacaktı.

İkinci Dünya Savaşı sonrası Türkiye ABD tarafında olmayı tercih etti.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

1946 yılında çok partili sisteme geçiş ile birlikte Tonguç MEB bürokrasisinden hızla uzaklaştırıldı. Birileri onu ve Köy Enstitülerini nifak tohumunun merkezi olarak görüyordu. Önce Talim ve Terbiye Kurulu üyeliğine atanan Tonguç 1949 yılında Ankara Atatürk Lisesine resim öğretmenliğine atandı. Onu hedef olarak gören kafalar nihayet Tonguç’u 1950 yılında tamamen görevinden uzaklaştırdı. Tonguç Danıştay’da yıllarca süren davalardan sonra Bakanlık emrinin iptal edilmesiyle 1954 yılında emekli oldu.

Köy Enstitüleri ise Tonguç’un kaderiyle aynı oldu.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

İktidara gelen Demokrat Parti bu okulları istemiyordu. Cumhuriyet Halk Partisi ile anlaşılarak bu okullar 1954 yılında tamamen kapatıldı. Burada olan kitapların yakıldığı halen iddialar arasındadır.

Köy Enstitülerinin kapatılmasını galiba en iyi Sabahattin Eyüboğlu anlatır;

“Her devrimci kurum gibi Köy Enstitülerini de dışarıdan ve içeriden yıkanlar oldu. Dışarıdan yıkanlar bilerek bilmeyerek paranın uşaklarıydı; içeriden yıkanlar bilerek bilmeyerek paranın uşakları oldular!”

Tonguç’un ilerici düşüncesi bir tehdit olarak görüldü. Onun hayatını adadığı Köy Enstitüleri ise tarihe karıştı. Peki ya kazanan kim oldu ya da kaybeden? Şüphesiz kaybeden günümüze kadar gelen nesiller oldu. Bugün İsmail Hakkı Tonguç gibi insanları daha çok arıyoruz. Fakat umutsuzluğa kapılamamak gerekiyor. Onu öğretileri halen düşünen üreten insanlar için bir ışık. Bu uğurda hayatını adayan tüm eğitim gönüllüleri için İsmail Hakkı Tonguç halen yaşıyor.

Sponsorlu Bağlantı
Sponsorlu Bağlantı

Bu yazı idealleri uğuruna yaşayan ve hayatını kaybeden tüm eğitimcilere ithaf edilmiştir.

Türk Eğitim Dünyasına Adını “Tonguç Baba” Olarak Yazdıran Eğitim Gönüllüsü İsmail Hakkı Tonguç

Kaynaklar

Çeşitli Yönleriyle Tonguç Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı(1999)

Köyde Eğitim İsmail Hakkı Tonguç

İlköğretim Kavramı İsmail Hakkı Tonguç

Dr Engin Tonguç için.. Mustafa Gazalcı

İsmail Hakkı Tonguç Köy Enstitüleri Eğitim ve Araştırma Merkezi

İsmail Hakkı Tonguç’un Düşüncesinde İş ve Üretime Yönelik Eğitim Fevzi Çakmak

Köy Enstitüleri Vakfı

İsmail Hakkı Tonguç Belgeliği Vakfı

İlginizi çekebilecek diğer içerikler


Bunlar da ilginizi çekebilir