Shaka: Afrikalı Napolyon Olarak Kabul Edilen Zulu Kralı

Erkan Doruk 11 Mart 2022

Tarihçiler, Shaka’nın bir hükümdar olarak gerçekten ne kadar zalim olduğu konusunda aynı fikirde değiller, ancak askeri hünerleri tartışılmazdı.

Zulu kabilesinin reisi Shaka, askeri dehası ve yüzlerce Güney Afrika kabilesini Zulu İmparatorluğu altında birleştirmesi nedeniyle “Afrikalı Napolyon” olarak tanımlandı. Kısa ömürlü olmasına rağmen, Shaka çalkantılı ve bazı kaynaklara göre zalim saltanatının ardından oldukça miras bıraktı.

Shaka Kimdir?

Zulu imparatorluğunun kurucusu Shaka'nın bir tasviri.
Zulu imparatorluğunun kurucusu Shaka’nın bir tasviri.

Zulu kralı Shaka, 1787 civarında, Zulu şefi Senzangakhona KaJama ve komşu Langeni klanından Nandi’nin çacokları olarak dünyaya geldi. Popüler bir anlatı, annesinin Shaka’ya gebe kalmasının, ebeveynlerinin evli olmayan çiftler için cinsel ilişki içermeyen bir ritüel olan uku-hlobonga sırasında bir kaza sonucunda olduğudur. Senzangakhona da dahil olmak üzere Zulu yaşlıları Nandi’nin hamile olduğunu keşfettiklerinde, bunu inkar etmeye çalıştılar. Senzangakhona, Nandi’nin şişmiş karnının bağırsak ve parazit böceği olan iShaka’nın bir belirtisi olduğunu iddia etti.

Londra, İngiltere'deki Camden Market'te bulunan büyük Shaka heykeli.
Londra, İngiltere’deki Camden Market’te bulunan büyük Shaka heykeli.

Shaka veya Sigidi kaSenzangakhona ismi, gayri meşruluğunun sürekli bir hatırlatıcısı olarak verildi ve altı yaşında, Shaka ve annesi, geleneksel bir Afrika kulübe köyü veya mahkemesi olan babasının kraal’ından sürgün edildi.

Shaka ve annesi, hoş karşılanmadıkları evlerine döndüler ve sonunda tamamen farklı bir kabile olan Mthethwa’ya katılmak için sürüldüler. Gençliğinin sonlarında, Shaka’ya bir amabutho ya da yaş grubuna göre ayrılmış genç erkeklerden oluşan bir askeri alay atandı. Her amabutho, savaş, çalışma, polislik veya avlanma için gerektiğinde göreve çağrılırdı.

Bu süre zarfında, önde gelen şef Dingiswayo’nun dikkatini çekti. Shaka büyük bir cesaret, beceri ve güç sergiledi. Etkilenen Dingiswayo onun için bir nevi akıl hocası oldu.

Genç Savaşçı

Zulu imparatorluğunun kurucusu Shaka'nın bir tasviri.-1

Shaka, 21 yaşında ilk savaş deneyimini yaşadı. O zamanlarda, 190 cm boyunda yapılı ve güçlü bir gençti. Shaka, fırlatması için üç assegais veya “hafif mızrak” ve beş fit, 175 cm’lik oval bir kalkanla donatıldı. Üzerinde kürk çizgileri bulunan bir etek, kara widowbird kuşu tüyleriyle süslü deri bir pelerin, dana derisinden sandaletler ve ayak bileklerinde ve bileklerinde beyaz öküz kuyruğu vardı.

Zamanın kabileler arası savaşları, çok az kan dökülen bir güç gösterisiydi. İki karşıt taraf, 35 veya 45 metrelik mesafede karşı karşıya gelecek ve bir taraf kaçana kadar hafif mızraklarını birbirlerine fırlatacaklardı. Takip edilseler bile, kaçan taraf mızraklarını bırakıp teslim olması halinde canları bağışlanacaktı.

Shaka'nın komutasındaki bir Zulu savaşçısının tasviri.
Shaka’nın komutasındaki bir Zulu savaşçısının tasviri.

Shaka, doğuştan gelen savaş yeteneğini çabucak sergiledi ve kendisine verilen savaş araçlarını değiştirmeye başladı. İlk olarak, dengesini kaybetmesine neden olabilecekleri için sığır derisi sandaletlerini attı. Artan çevikliği sayesinde artık Shaka, yakın mesafeden bir düşmanla karşılaşabilirdi. Kalkanıyla kendine gelen mızrakları savuşturdu ve sonra öldürmek için hücuma geçti. Düşmanın kalkanını kendisininkiyle bir kenara çekerek, mızrağını kurbanına batırabildi.

Ayrıca kısa, kalın bir kabzaya ve büyük bir bıçağa sahip kendi silahını yaptı. Aslında, bir kılıç yaratmıştı. Shaka, itildiğinde ve birinin vücudundan çekildiğinde çıkardığı ses nedeniyle buna iklwa adını verdi.

Artık Nodumehlezi olarak tanınıyordu, “oturduğunda dünyayı sallayan kişi”.

Zulu köyü

Shaka, Ndwandwe kabilesinin şefi Zwide’ın ordusunu başarıyla yendi ve bu da ona ele geçirilen sığırlardan cömert bir pay kazandırdı. Şef Dingiswayo, sırayla, Shaka’yı başkomutanı yaptı ve daha da önemlisi, Shaka ile ayrı düştüğü babası Senzangakhona arasında uzlaşmaya varılmasına yardımcı oldu.

Senzangakhona Shaka’yı varisi yaptı, ancak 1816’daki suikastından önce eşlerinden biri onu Shaka’nın üvey kardeşi Sigujana’yı halefi yapmaya ikna etti. Ama genç savaşçı buna izin vermedi. Dingiswayo’nun alaylarından birinin yardımıyla Shaka, Sigujana’yı öldürdü ve 1.500 Zulu’nun sorumluluğunu üstlendi. 800’den fazla klanın arasında en küçükleriydiler, ancak Zulu yönetiminde her şey değişecekti.

Birleşik Zulu Krallığı

Zulu kralı shaka - 2

Yeni etki alanı 16 bin kilometrekarelik bir alana yayılmıştı. Shaka, şef 1817’de Zwide’ın elinde ölene kadar Dingiswayo’nun emrinde kaldı.

Dingiswayo’nun ölümü, birçok Mthethwa’nın Ndwandwe’ye kaçmasına neden olurken, diğerleri Shaka’ya katıldı. Zwide, başlangıçta onun için zorlu bir düşman olduğunu kanıtladı, ancak genç savaşçı şefin üstün askeri stratejisi, ertesi yıl Ndwandwe’ye karşı büyük bir zafer kazanacaktı.

Bu başarı Shaka’ya diğer kabilelerle ittifak kurma özgürlüğü verdi ve ordusunu büyütürken gücünü pekiştirdi.

Genç Zulu kralı zulmüyle tanınırdı. Tarihçiler arasındaki genel fikir birliği, daha fazla ittifak kurdukça, daha fazla şefi yendikçe ve Zulu Krallığı’nı genişlettikçe acımasız bir despot haline geldiği yönündedir. Savaşçılarından sadakat istedi. Biri annesine ya da ona hakaret ederse, sopayla, mızrakla, boyunlarını kırarak ya da kazığa oturtarak onları ölüme mahkum etti.

Zulu kralı shaka

Ancak beyaz sömürgecilere karşı barışçıl kaldı ve hatta kendi alanının delegelerini onları ziyaret etmeleri için gönderdi. Saltanatı sırasında Zulu halkı ile beyaz tüccarlar arasında hiçbir çatışma yoktu. İngilizler Port Natal’ın (şimdi Güney Afrika’daki Durban şehri) kontrolünü müzakere etseler de Shaka’ya meydan okumak için hiçbir girişimde bulunmadılar. Shaka’nın ölümünden sonra, halkı ile “Boers” olarak bilinen Hollandalı-Afrikanlı yerleşimciler arasındaki kanlı çatışmalar başlayacaktı.

Savaşçı kral, on yıl boyunca 250.000’den fazla insanı rakipsiz şekilde yönetti. Bir seferde 50.000’den fazla savaşçı toplayabilirdi ve sadece savaşlar yoluyla yaklaşık iki milyon insanın ölümünden sorumlu olduğu söylenir.

Zulu imparatorluğunun kurucusu Shaka'nın bir tasviri.-2

Annesi 1827’de öldüğünde, bazıları Zulu kralının aklını kaybettiğini söylüyor. Kederin üstesinden gelen Shaka Zulu, bir yıl boyunca çiftçiliği ve süt kullanımını yasakladı. Hamile kadınlar ve kocaları öldürüldü.

Belki de bıkmış Shaka’nın üvey kardeşi Dingawe, 1828’de genç tiran’a suikast düzenledi. Daha sonra tahta kendisi geçti ve Shaka Zulu’ya sadık kalması muhtemel olan tüm Zulu’ları öldürdü. Üvey kardeşinin cesedini isimsiz bir mezara gömdü.

Tartışmalı Tarih

Zulu kralı shaka - 1

Ancak son yıllarda tarihçi Dan Wylie, Afrikalı Napolyon hakkında bu anlatılanlara meydan okudu. Demir Efsanesi: Tarihte Shaka adlı kitabı, son 170 yılda Shaka hakkında yazılan hemen hemen her kitabın, iki sömürge yazarı Nathaniel Isaacs ve Henry Francis Fynn’in çarpıtılmış ve süslenmiş eserlerinden alındığını ileri sürüyor.

Isaacs, Fynn’e, Zulu’yu “olabildiğince kana susamış hale getirmesini ve saltanatları sırasında öldürdükleri insan sayısını tahmin etmeye çalışmasını” tavsiye eden bir mektup bile yazdı. Bu, yalnızca Fynn’in kitabının satışlarını artırmakla kalmayacak, aynı zamanda Zulu topraklarını gasp eden sömürgecileri haklı çıkarmaya da yardımcı olacaktır.

Wylie ve diğer bilim adamları, Shaka’nın gayri meşru olduğundan, Afrika savaşında devrim yarattığından ve olması gerektiği kadar zalim olduğundan şüphe duydular. Ancak Wylie bile, savaşçı şefin geçmişine gelince, “Bilmediğimiz ve asla bilemeyeceğimiz çok şey var” diye itiraf ediyor.

Shaka hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak isterseniz, 1986 yapımı mini dizi Shaka Zulu‘yu da izleyebilirsiniz.

İlginizi çekebilecek diğer içerikler


Bunlar da ilginizi çekebilir